Những hình thức đầu tư doanh nghiệp thường gặp

Theo Luật Đầu tư số 143/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 01/03/2026, hoạt động đầu tư tại Việt Nam được xác định theo 5 nhóm: thành lập tổ chức kinh tế; góp vốn, mua cổ phần hoặc mua phần vốn góp; thực hiện dự án đầu tư; đầu tư theo hợp đồng BCC; và các hình thức đầu tư, loại hình tổ chức kinh tế mới theo quy định của Chính phủ.

Các hình thức đầu tư doanh nghiệp được phân loại như thế nào?

Điểm quan trọng nhất của việc phân loại là xác định nhà đầu tư tạo ra một chủ thể mới, tham gia vào một chủ thể đang tồn tại, triển khai một dự án hay chỉ hợp tác thông qua hợp đồng.

Điều 18 Luật Đầu tư hiện hành quy định trực tiếp 5 hình thức đầu tư tại Việt Nam:

1.    Đầu tư thành lập tổ chức kinh tế

2.    Đầu tư góp vốn, mua cổ phần, mua phần vốn góp

3.    Thực hiện dự án đầu tư

4.    Đầu tư theo hình thức hợp đồng BCC

5.    Các hình thức đầu tư, loại hình tổ chức kinh tế mới theo quy định của Chính phủ

Cách phân loại này cho thấy pháp luật không chỉ nhìn vào việc “bỏ tiền vào doanh nghiệp”. Nhà đầu tư có thể tạo một tổ chức kinh tế mới, mua quyền sở hữu trong tổ chức đã có, triển khai một dự án độc lập hoặc hợp tác kinh doanh mà không thành lập pháp nhân chung.

Đây cũng là lý do không nên đồng nhất “đầu tư doanh nghiệp” với “góp vốn thành lập công ty”. Thành lập công ty chỉ là một trong các cơ chế đầu tư.

Đầu tư thành lập tổ chức kinh tế

Đây là hình thức mà nhà đầu tư tạo lập một tổ chức kinh tế để tiến hành hoạt động đầu tư kinh doanh. Với nhà đầu tư trong nước, việc thành lập tổ chức kinh tế được thực hiện theo pháp luật về doanh nghiệp và pháp luật tương ứng với từng loại hình tổ chức kinh tế.

Về bản chất, vốn của nhà đầu tư được đưa vào một chủ thể pháp lý mới. Vì vậy, hình thức này thường gắn với các vấn đề như cơ cấu vốn, thành viên hoặc cổ đông, mô hình quản trị và tư cách pháp lý của tổ chức được thành lập.

Ví dụ, hai cá nhân cùng bỏ vốn để thành lập một công ty mới là đầu tư thông qua thành lập tổ chức kinh tế. Điểm nhận diện ở đây không phải số người đầu tư hay số vốn lớn hay nhỏ, mà là kết quả của giao dịch: một tổ chức kinh tế mới được hình thành.

Đối với nhà đầu tư nước ngoài, pháp luật còn đặt ra yêu cầu về điều kiện tiếp cận thị trường và thủ tục đầu tư tương ứng. Luật hiện hành quy định nhà đầu tư nước ngoài được thành lập tổ chức kinh tế thực hiện dự án đầu tư nhưng phải đáp ứng điều kiện tiếp cận thị trường khi thực hiện thủ tục thành lập.

Vì vậy, không nên suy luận rằng chỉ cần đáp ứng điều kiện thành lập doanh nghiệp thì mọi nhà đầu tư đều có quy trình giống nhau. Quốc tịch nhà đầu tư, lĩnh vực kinh doanh và điều kiện tiếp cận thị trường có thể làm thay đổi yêu cầu pháp lý.

Đầu tư bằng góp vốn, mua cổ phần hoặc mua phần vốn góp

Khác với trường hợp thành lập tổ chức kinh tế mới, hình thức này chủ yếu diễn ra khi nhà đầu tư đưa vốn vào một tổ chức kinh tế đã tồn tại hoặc nhận chuyển giao quyền sở hữu vốn trong tổ chức đó.

Điều 21 Luật Đầu tư xác nhận nhà đầu tư có quyền góp vốn, mua cổ phần và mua phần vốn góp của tổ chức kinh tế.

Ba thuật ngữ có thể xuất hiện tùy cấu trúc của tổ chức nhận đầu tư:

·         Góp vốn làm phát sinh hoặc tăng phần quyền lợi của nhà đầu tư trong tổ chức kinh tế

·         Mua cổ phần gắn với cơ cấu sở hữu bằng cổ phần

·         Mua phần vốn góp là nhận chuyển giao phần vốn thuộc sở hữu của thành viên trong tổ chức kinh tế phù hợp

Điểm khác biệt cốt lõi so với thành lập tổ chức kinh tế là không nhất thiết tạo ra một tổ chức mới. Nhà đầu tư bước vào cơ cấu sở hữu của một chủ thể đang hoạt động.

Chẳng hạn, một nhà đầu tư mua lại một phần vốn của thành viên trong công ty hiện hữu thì về cơ chế đầu tư, đây là mua phần vốn góp chứ không phải thành lập doanh nghiệp mới.

Đối với nhà đầu tư nước ngoài, giao dịch còn có các ranh giới pháp lý quan trọng. Luật yêu cầu xem xét điều kiện tiếp cận thị trường, quốc phòng - an ninh và một số điều kiện về đất đai. Trong những trường hợp luật định, nhà đầu tư nước ngoài phải đăng ký việc góp vốn, mua cổ phần hoặc phần vốn góp trước khi thay đổi thành viên, cổ đông.

Một ngưỡng đáng chú ý trong luật hiện hành là trên 50% vốn điều lệ trong một số trường hợp xác định chế độ áp dụng đối với tổ chức kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài. Vì vậy, tỷ lệ sở hữu không chỉ phản ánh mức độ kiểm soát về kinh tế mà còn có thể ảnh hưởng đến thủ tục đầu tư phải áp dụng.

Thực hiện dự án đầu tư

Hình thức thứ ba lấy dự án đầu tư làm trung tâm thay vì lấy giao dịch thành lập hoặc mua vốn làm trung tâm.

Luật Đầu tư định nghĩa dự án đầu tư là tập hợp đề xuất bỏ vốn trung hạn hoặc dài hạn để tiến hành hoạt động đầu tư kinh doanh tại một địa bàn cụ thể trong một khoảng thời gian xác định.

Như vậy, khi phân biệt hình thức này, cần nhìn vào ba yếu tố: có một mục tiêu đầu tư xác định, vốn được bố trí để triển khai mục tiêu đó và hoạt động được tổ chức theo phạm vi, địa điểm hoặc thời hạn của dự án.

Một dự án đầu tư cũng không đồng nghĩa với việc luôn phải thành lập thêm một doanh nghiệp mới. Luật hiện hành quy định tổ chức kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài đã thành lập tại Việt Nam khi có dự án đầu tư mới có thể thực hiện thủ tục đối với dự án mà không nhất thiết phải thành lập tổ chức kinh tế mới.

Điểm này giúp tách hai khái niệm dễ bị nhầm:

Thành lập tổ chức kinh tế trả lời câu hỏi “nhà đầu tư tổ chức chủ thể kinh doanh bằng cách nào?”, trong khi thực hiện dự án đầu tư tập trung vào “vốn được triển khai vào hoạt động hoặc dự án nào?”.

Trong thực tế, hai cơ chế có thể xuất hiện trong cùng một quá trình đầu tư, nhưng về mặt pháp lý chúng không phải một khái niệm.

Đầu tư theo hợp đồng BCC và hình thức đầu tư mới

BCC là cơ chế khác đáng kể so với thành lập doanh nghiệp. Theo Luật Đầu tư, hợp đồng hợp tác kinh doanh, hay hợp đồng BCC, là hợp đồng giữa các nhà đầu tư để hợp tác kinh doanh, phân chia lợi nhuận hoặc sản phẩm mà không thành lập tổ chức kinh tế.

Đây chính là đặc điểm nhận diện mạnh nhất của BCC.

Các bên vẫn là những chủ thể độc lập nhưng thiết lập quan hệ hợp tác thông qua hợp đồng. Quyền lợi, nghĩa vụ và cách phối hợp vì vậy phụ thuộc đáng kể vào nội dung thỏa thuận giữa các nhà đầu tư.

Luật hiện hành quy định hợp đồng BCC giữa các nhà đầu tư trong nước thực hiện theo pháp luật dân sự và pháp luật liên quan. Nếu hợp đồng được ký giữa nhà đầu tư trong nước với nhà đầu tư nước ngoài hoặc giữa các nhà đầu tư nước ngoài, luật quy định thủ tục cấp Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư theo Điều 26. Các bên tham gia BCC còn thành lập ban điều phối, với chức năng và quyền hạn do các bên thỏa thuận.

Do không tạo ra một tổ chức kinh tế chung ngay từ đầu, BCC khác căn bản với việc các bên cùng góp vốn lập công ty. Tuy nhiên, luật cũng cho phép trong quá trình thực hiện BCC, các bên thỏa thuận sử dụng tài sản hình thành từ hoạt động hợp tác để thành lập doanh nghiệp.

Ngoài bốn nhóm được xác định cụ thể, Điều 18 còn dành một nhóm mở cho các hình thức đầu tư và loại hình tổ chức kinh tế mới theo quy định của Chính phủ. Đây không phải tên của một hình thức đầu tư cụ thể để nhà đầu tư mặc nhiên áp dụng, mà là cơ chế pháp lý cho phép bổ sung hình thức mới khi có quy định tương ứng.

Cách phân biệt từng hình thức đầu tư doanh nghiệp

Có thể phân biệt các nhóm bằng cách lần lượt kiểm tra đối tượng nhận vốn, kết quả pháp lý và cách các nhà đầu tư liên kết với nhau.

Điểm dễ nhầm nhất là một hoạt động kinh doanh trên thực tế có thể chứa nhiều lớp pháp lý cùng lúc. Nhà đầu tư có thể thành lập doanh nghiệp rồi dùng chính doanh nghiệp đó để triển khai dự án; hoặc mua vốn trong một công ty đang có dự án đầu tư. Vì vậy, không nên phân loại chỉ dựa vào mục tiêu cuối cùng là “đầu tư vào doanh nghiệp”.

Cách xác định chính xác hơn là hỏi theo thứ tự:

1.    Nhà đầu tư có đang tạo một tổ chức kinh tế mới hay không

2.    Nếu không, nhà đầu tư có đang nhận quyền sở hữu vốn trong tổ chức đã tồn tại hay không

3.    Vốn có được triển khai theo một dự án đầu tư xác định hay không

4.    Các bên có chỉ hợp tác bằng hợp đồng mà không thành lập tổ chức kinh tế chung hay không

5.    Giao dịch có yếu tố nhà đầu tư nước ngoài hoặc điều kiện pháp lý đặc biệt làm phát sinh thủ tục bổ sung hay không

Cách tiếp cận này giúp tránh hai nhầm lẫn phổ biến: xem mọi hoạt động góp tiền đều là “góp vốn thành lập doanh nghiệp”, hoặc xem hình thức đầu tư và loại hình doanh nghiệp là cùng một vấn đề.

Lựa chọn hình thức nào phụ thuộc vào bản chất giao dịch

Không có một hình thức đầu tư doanh nghiệp mặc nhiên phù hợp cho mọi trường hợp. Sự khác nhau nằm ở cấu trúc mà nhà đầu tư muốn tạo ra.

Nếu mục tiêu là hình thành một chủ thể kinh doanh độc lập, thành lập tổ chức kinh tế là nhóm cần xem xét. Nếu muốn tham gia một doanh nghiệp đang tồn tại, góp vốn hoặc nhận chuyển nhượng cổ phần, phần vốn góp mới là cơ chế tương ứng. Khi trọng tâm là triển khai một hoạt động đầu tư có mục tiêu, địa điểm và thời hạn xác định, cần xem xét cấu trúc dự án đầu tư. Nếu các bên muốn hợp tác nhưng chưa muốn thành lập pháp nhân chung, BCC có cơ chế phù hợp với đặc điểm đó.

Tuy nhiên, việc xác định hình thức mới chỉ là bước phân loại ban đầu. Điều kiện tiếp cận thị trường, tỷ lệ sở hữu nước ngoài, lĩnh vực đầu tư, đặc điểm dự án và các yêu cầu chuyên ngành có thể làm thay đổi thủ tục phải thực hiện. Luật Đầu tư hiện hành cũng quy định hoạt động đầu tư kinh doanh phải tuân thủ Luật Đầu tư cùng các luật có liên quan.

Tóm lại, theo pháp luật đầu tư hiện hành, hình thức đầu tư doanh nghiệp không chỉ có thành lập công ty hoặc góp vốn. Khung pháp lý hiện nay bao gồm thành lập tổ chức kinh tế; góp vốn, mua cổ phần, mua phần vốn góp; thực hiện dự án đầu tư; hợp tác theo hợp đồng BCC; cùng các hình thức mới được Chính phủ quy định.

Muốn phân biệt đúng từng nhóm, tiêu chí quan trọng nhất là xem vốn được đưa vào đâu và quan hệ pháp lý nào được tạo ra: một tổ chức mới, quyền sở hữu trong tổ chức hiện hữu, một dự án cụ thể hay một quan hệ hợp tác bằng hợp đồng.