Ra quyết định đầu tư doanh nghiệp là gì?

Vì vậy, logic của một quyết định đầu tư hoàn chỉnh thường đi qua bốn tầng: xác định dòng tiền kinh tế của phương án, định giá dòng tiền theo tỷ suất sinh lời yêu cầu, đánh giá rủi ro và các giới hạn nguồn lực, sau đó đưa phương án qua cơ chế thẩm định và phê duyệt phù hợp.

Quyết định đầu tư doanh nghiệp là gì và khác quyết định tài trợ ở đâu?

Ra quyết định đầu tư trong doanh nghiệp là quá trình lựa chọn việc doanh nghiệp nên phân bổ vốn vào tài sản, dự án hoặc phương án kinh doanh nào để tạo giá trị trong tương lai. Quyết định này trả lời câu hỏi: doanh nghiệp nên bỏ vốn vào đâu và việc bỏ vốn đó có đáng thực hiện hay không?

Đối tượng được đánh giá có thể là xây dựng nhà máy, mở thêm dây chuyền, mua thiết bị, phát triển sản phẩm mới, mở rộng thị trường hoặc một dự án tạo năng lực kinh doanh dài hạn. Điểm chung là doanh nghiệp phải bỏ nguồn lực ở hiện tại để kỳ vọng nhận lại lợi ích kinh tế trong tương lai.

Cần phân biệt quyết định đầu tư với quyết định tài trợ. Quyết định đầu tư xem xét tiền nên được sử dụng vào đâu; quyết định tài trợ xem xét nguồn tiền đó được huy động bằng vốn chủ sở hữu, nợ hay cấu trúc vốn nào khác. Một dự án hấp dẫn về mặt đầu tư không đồng nghĩa mọi cách tài trợ cho dự án đều phù hợp.

Bản chất kinh tế của quyết định đầu tư còn sâu hơn việc so sánh “tiền bỏ ra” với “lợi nhuận dự kiến”. Do tiền nhận được ở các thời điểm khác nhau không có cùng giá trị và dự báo tương lai luôn chứa rủi ro, doanh nghiệp phải đưa giá trị thời gian của tiền và tỷ suất sinh lời yêu cầu vào quá trình đánh giá.

Do đó, một phương án chỉ thực sự tạo giá trị khi lợi ích kinh tế kỳ vọng của nó, sau khi quy đổi về hiện tại với mức sinh lời phù hợp với rủi ro, lớn hơn nguồn lực phải bỏ ra.

Doanh nghiệp căn cứ vào đâu trước khi đánh giá phương án đầu tư?

Các chỉ số như NPV hay IRR chỉ có ý nghĩa khi dữ liệu đầu vào được xây dựng đúng. Trong thực tế, chất lượng quyết định phụ thuộc rất lớn vào cách doanh nghiệp xác định dòng tiền, tỷ suất chiết khấu và các điều kiện của phương án trước khi tính toán.

Dòng tiền gia tăng mới là cơ sở chính

Một dự án nên được đánh giá bằng dòng tiền gia tăng (incremental cash flow) mà doanh nghiệp có được nếu thực hiện dự án so với trường hợp không thực hiện.

Dòng tiền này có thể bao gồm vốn đầu tư ban đầu, dòng tiền hoạt động sau thuế, nhu cầu vốn lưu động, chi phí cơ hội và giá trị thu hồi ở cuối vòng đời dự án.

Ngược lại, khoản chi đã phát sinh và không thể thu hồi dù doanh nghiệp có tiếp tục dự án hay không là chi phí chìm. Chi phí chìm không nên được dùng để biện minh cho việc tiếp tục một phương án kém hiệu quả, bởi quyết định hiện tại chỉ có thể thay đổi dòng tiền từ hiện tại trở đi.

Đây là điểm dễ bị nhầm với lợi nhuận kế toán. Một dự án có thể báo cáo lợi nhuận nhưng tạo dòng tiền yếu do phải tiếp tục đầu tư tài sản hoặc vốn lưu động. Ngược lại, chi phí kế toán không phải lúc nào cũng tương đương một khoản tiền thực sự chảy ra trong cùng thời kỳ.

Tỷ suất sinh lời yêu cầu phải tương xứng với rủi ro

Dòng tiền tương lai phải được chiết khấu bằng một tỷ suất phản ánh chi phí sử dụng vốn và mức rủi ro của phương án.

WACC của doanh nghiệp có thể là điểm tham chiếu đối với dự án có mức rủi ro tương đương hoạt động hiện hữu. Tuy nhiên, không nên sử dụng một WACC duy nhất cho mọi dự án. Nếu một dự án bước vào lĩnh vực có rủi ro khác đáng kể, dùng nguyên chi phí vốn bình quân của doanh nghiệp có thể khiến giá trị dự án bị đánh giá quá cao hoặc quá thấp.

Tỷ suất chiết khấu vì vậy không đơn thuần là một con số để đưa vào công thức. Nó đại diện cho mức sinh lời tối thiểu mà nguồn vốn phải đạt được trước khi việc đầu tư có thể được coi là hợp lý về mặt kinh tế.

Giá trị tài chính không phải căn cứ duy nhất

Doanh nghiệp còn phải xem xét sự phù hợp với chiến lược, năng lực vận hành, giới hạn vốn, khả năng thực thi và mức rủi ro chấp nhận được.

Một dự án có giá trị tài chính dương nhưng đòi hỏi năng lực mà doanh nghiệp chưa có, tạo mức tập trung rủi ro quá lớn hoặc làm suy giảm thanh khoản đến mức nguy hiểm vẫn có thể không được phê duyệt.

Vì vậy, phân tích tài chính giúp xác định phương án có tạo giá trị hay không, còn quyết định cuối cùng phải xem xét liệu doanh nghiệp có đủ điều kiện để biến giá trị dự kiến đó thành kết quả thực tế hay không.

NPV, IRR và thời gian hoàn vốn được dùng để lựa chọn thế nào?

Không có một chỉ tiêu duy nhất giải quyết mọi khía cạnh của quyết định đầu tư. NPV, IRR và thời gian hoàn vốn đo những đặc điểm khác nhau nên cần được sử dụng đúng vai trò.

NPV đo giá trị mà dự án tạo thêm

Giá trị hiện tại thuần, hay NPV, có thể biểu diễn theo nguyên tắc:

NPV = Tổng giá trị hiện tại của dòng tiền tương lai − vốn đầu tư ban đầu

Tổng quát hơn:

NPV = −I₀ Σ CFₜ/(1 r)ᵗ

Trong đó, I₀ là vốn đầu tư ban đầu, CFₜ là dòng tiền tại thời điểm t và r là tỷ suất chiết khấu.

Nếu NPV > 0, dự án được kỳ vọng tạo ra giá trị vượt mức sinh lời mà nhà cung cấp vốn yêu cầu. Nếu các dự án độc lập, không bị giới hạn vốn và các giả định đã được xác lập hợp lý, đây là căn cứ quan trọng để chấp nhận dự án.

Ví dụ, doanh nghiệp đầu tư 1 tỷ đồng và kỳ vọng nhận dòng tiền 320 triệu đồng trong ba năm đầu, 420 triệu đồng ở năm thứ tư, trong đó năm cuối đã bao gồm giá trị thu hồi. Với tỷ suất chiết khấu 12%, NPV của phương án xấp xỉ 35,5 triệu đồng.

NPV dương cho thấy phương án tạo giá trị theo các giả định đang sử dụng. Tuy nhiên, con số này không có nghĩa dự án chắc chắn tạo ra 35,5 triệu đồng giá trị thực tế. Nếu doanh thu, chi phí, vốn lưu động hoặc rủi ro khác với dự báo, NPV cũng thay đổi.

IRR cho biết mức sinh lời nội tại của dòng tiền

IRR là tỷ suất chiết khấu làm cho NPV của dự án bằng 0.

Nếu IRR cao hơn tỷ suất sinh lời tối thiểu mà doanh nghiệp yêu cầu, phương án có thể đáp ứng tiêu chuẩn lợi suất. IRR có lợi thế là được biểu diễn dưới dạng phần trăm nên tương đối trực quan khi trình bày.

Tuy nhiên, IRR cao nhất không phải lúc nào cũng đồng nghĩa dự án tạo nhiều giá trị nhất. Hai dự án loại trừ lẫn nhau có thể khác nhau đáng kể về quy mô vốn, thời điểm dòng tiền và vòng đời. Khi IRR và NPV đưa ra thứ hạng khác nhau, NPV thường phù hợp hơn với mục tiêu tối đa hóa giá trị tuyệt đối mà dự án tạo ra, miễn là tỷ suất chiết khấu đã phản ánh đúng rủi ro.

Thời gian hoàn vốn đo khả năng thu hồi vốn

Thời gian hoàn vốn cho biết cần bao lâu để dòng tiền tích lũy bù lại vốn đầu tư ban đầu.

Chỉ tiêu này hữu ích khi doanh nghiệp quan tâm mạnh đến thanh khoản hoặc khả năng thu hồi vốn sớm. Nhưng thời gian hoàn vốn thông thường có hai giới hạn lớn: không phản ánh đầy đủ giá trị thời gian của tiền và bỏ qua dòng tiền xuất hiện sau thời điểm hoàn vốn.

Vì vậy, một dự án hoàn vốn nhanh chưa chắc tạo nhiều giá trị hơn dự án hoàn vốn chậm. Payback phù hợp hơn với vai trò chỉ báo bổ sung về thanh khoản và rủi ro, thay vì thay thế NPV trong đánh giá giá trị kinh tế.

Rủi ro và giới hạn vốn làm thay đổi quyết định đầu tư ra sao?

NPV được tính từ một bộ giả định. Trong khi đó, kết quả kinh doanh thực tế có thể thay đổi theo sản lượng, giá bán, chi phí, tiến độ đầu tư hoặc những biến số khác. Vì vậy, doanh nghiệp không nên chỉ xem một NPV cơ sở rồi coi đó là kết quả chắc chắn.

Phân tích độ nhạy giúp xác định kết quả đầu tư phản ứng mạnh với biến số nào. Nếu chỉ một thay đổi nhỏ về giá bán hoặc sản lượng đã khiến NPV chuyển từ dương sang âm, dự án có biên an toàn thấp hơn một phương án có kết quả ổn định qua phạm vi giả định rộng hơn.

Phân tích kịch bản đi xa hơn bằng cách thay đổi đồng thời một nhóm giả định có quan hệ với nhau. Doanh nghiệp có thể xem xét kịch bản cơ sở, bất lợi và thuận lợi để biết giá trị dự án biến động như thế nào trong các trạng thái kinh doanh khác nhau.

Điều này làm rõ một giới hạn quan trọng của các chỉ tiêu đầu tư: NPV hoặc IRR không loại bỏ rủi ro; chúng chỉ chuyển các giả định về tương lai thành một thước đo có cấu trúc để doanh nghiệp đánh giá.

Giới hạn vốn cũng làm thay đổi quy tắc lựa chọn. Nếu doanh nghiệp có đủ nguồn lực và các dự án độc lập, nhiều dự án NPV dương có thể cùng được chấp nhận. Nhưng khi ngân sách đầu tư bị giới hạn, doanh nghiệp phải lựa chọn tổ hợp phương án tạo tổng giá trị phù hợp nhất trong phạm vi vốn, năng lực và mức rủi ro có thể chấp nhận.

Với những dự án loại trừ lẫn nhau, doanh nghiệp cũng không thể đơn giản chấp nhận tất cả dự án có NPV dương. Khi lựa chọn dự án này khiến dự án kia không còn khả thi, cần đánh giá giá trị tạo ra, quy mô đầu tư, rủi ro, thời điểm dòng tiền và các giới hạn chiến lược trong cùng một quyết định.

Đó là lý do quyết định đầu tư không nên được hiểu thành một phép tính cơ học. Chỉ tiêu tài chính tạo nền tảng định lượng, nhưng lựa chọn thực tế là bài toán phân bổ nguồn lực dưới điều kiện không chắc chắn.

Phương án đầu tư được phê duyệt theo logic nào?

Phê duyệt đầu tư là bước chuyển từ kết quả phân tích sang một cam kết sử dụng nguồn lực của doanh nghiệp. Vì vậy, NPV dương hoặc IRR vượt mức yêu cầu chưa tự động đồng nghĩa phương án phải được phê duyệt.

Một hồ sơ đầu tư có chất lượng cần cho người có thẩm quyền nhìn thấy chuỗi logic từ giả định đến quyết định: doanh nghiệp phải bỏ bao nhiêu vốn, dòng tiền gia tăng được tạo ra từ đâu, tỷ suất chiết khấu được xác định trên cơ sở nào, NPV và IRR ra sao, kết quả nhạy với những biến số nào và rủi ro nào có thể làm phương án không đạt kỳ vọng.

Quy trình ra quyết định thường có thể được tổ chức theo các bước:

1.    Xác định nhu cầu hoặc cơ hội đầu tư

2.    Xây dựng phương án và dự báo dòng tiền gia tăng

3.    Đánh giá NPV, IRR, hoàn vốn và các điều kiện tài chính liên quan

4.    Phân tích rủi ro, độ nhạy và kịch bản

5.    Đánh giá sự phù hợp chiến lược và giới hạn nguồn lực

6.    Trình cấp có thẩm quyền xem xét và quyết định

Thẩm quyền cụ thể không có một ngưỡng chung cho mọi doanh nghiệp. Nó phụ thuộc vào quy mô đầu tư, mức độ rủi ro và cơ chế quản trị nội bộ. Khoản đầu tư nhỏ có thể được phân quyền cho cấp điều hành, trong khi dự án lớn hoặc có ảnh hưởng đáng kể thường phải qua cấp phê duyệt cao hơn theo quy chế của từng doanh nghiệp.

Một nguyên tắc quản trị có giá trị là không để người đề xuất dự án trở thành nguồn đánh giá duy nhất. Người bảo trợ dự án thường có động lực bảo vệ đề xuất của mình, nên việc có bộ phận tài chính, quản trị rủi ro hoặc cấp phê duyệt độc lập kiểm tra các giả định giúp giảm nguy cơ dự báo quá lạc quan.

Phê duyệt vì thế không chỉ trả lời “dự án có lợi nhuận hay không”, mà phải trả lời đồng thời: giá trị có đủ lớn không, giả định có đáng tin không, rủi ro có chấp nhận được không và doanh nghiệp có nên dành nguồn lực hữu hạn cho phương án này thay vì phương án khác không.

Những sai lệch thường gặp khi ra quyết định đầu tư

Một quyết định có thể sử dụng đúng công thức nhưng vẫn sai nếu giả định hoặc cách diễn giải chỉ tiêu không đúng.

Sai lệch phổ biến đầu tiên là dùng lợi nhuận kế toán thay cho dòng tiền gia tăng. Quyết định đầu tư phải tập trung vào những dòng tiền thay đổi do chính quyết định đó tạo ra.

Sai lệch thứ hai là tiếp tục một dự án chỉ vì doanh nghiệp “đã bỏ quá nhiều tiền”. Nếu số tiền đó không thể thu hồi bất kể lựa chọn hiện tại là gì, nó là chi phí chìm và không tạo ra lý do kinh tế để tiếp tục đầu tư thêm.

Sai lệch thứ ba là chọn phương án có IRR cao nhất mà bỏ qua NPV. IRR cho thấy tỷ suất sinh lời, nhưng NPV cho thấy giá trị tuyệt đối dự kiến được tạo ra. Khi các dự án khác nhau về quy mô hoặc thời điểm dòng tiền, hai thước đo có thể dẫn đến thứ hạng khác nhau.

Sai lệch thứ tư là áp dụng một tỷ suất chiết khấu cho mọi dự án. Chi phí vốn bình quân chỉ là tham chiếu phù hợp khi rủi ro của dự án tương đồng với hoạt động mà chi phí vốn đó đại diện.

Sai lệch cuối cùng là coi một kết quả NPV dương như bằng chứng đủ để phê duyệt. NPV chỉ đúng trong phạm vi của dòng tiền, tỷ suất chiết khấu và giả định được đưa vào mô hình. Doanh nghiệp vẫn phải kiểm tra độ nhạy, rủi ro, giới hạn vốn và khả năng thực hiện.

Trước khi ký quyết định, có thể kiểm tra lại chuỗi lập luận bằng một số câu hỏi trọng yếu:

·         Dòng tiền nào thực sự thay đổi nếu dự án được thực hiện

·         Chi phí cơ hội và nhu cầu vốn lưu động đã được phản ánh chưa

·         Có khoản chi phí chìm nào đang làm lệch quyết định không

·         Tỷ suất chiết khấu có phù hợp với rủi ro của dự án không

·         NPV, IRR và hoàn vốn đang được dùng đúng chức năng không

·         Kết quả thay đổi thế nào khi các giả định chính xấu đi

·         Nếu vốn bị giới hạn, phương án này có phải cách sử dụng nguồn lực tốt hơn các lựa chọn cạnh tranh không

·         Người phê duyệt đã nhìn thấy đầy đủ giả định, rủi ro và điều kiện để dự án tạo giá trị chưa

Ra quyết định đầu tư doanh nghiệp về bản chất là quá trình phân bổ vốn dựa trên giá trị kinh tế kỳ vọng, chứ không phải một hành động lựa chọn dự án chỉ dựa vào lợi nhuận dự báo. Doanh nghiệp cần xác định đúng dòng tiền gia tăng, quy đổi chúng theo tỷ suất sinh lời phù hợp với rủi ro, sử dụng NPV và các chỉ tiêu bổ trợ đúng mục đích, sau đó đặt kết quả vào bối cảnh nguồn lực, chiến lược và quản trị.

Một phương án đáng đầu tư vì thế không chỉ cần “có lãi”. Nó cần chứng minh được rằng giá trị dự kiến tạo ra vượt chi phí vốn, rủi ro nằm trong giới hạn có thể chấp nhận và việc sử dụng nguồn lực cho phương án đó hợp lý hơn các lựa chọn cạnh tranh trước khi được cấp có thẩm quyền phê duyệt.