Các nhóm đối tượng đầu tư chủ yếu của doanh nghiệp

Hiểu đúng đối tượng đầu tư trước khi phân loại

Đối tượng đầu tư là nguồn lực, quyền lợi hoặc năng lực mà doanh nghiệp chấp nhận sử dụng vốn, thời gian hay nguồn lực hiện tại để kỳ vọng tạo ra lợi ích kinh tế trong tương lai. Vì vậy, khi nói doanh nghiệp “đầu tư vào đâu”, không nên chỉ hình dung đến nhà xưởng, máy móc hoặc bất động sản.

Có hai cách nhìn thường giao nhau nhưng không hoàn toàn trùng nhau. Góc nhìn kế toán quan tâm khoản đầu tư có thỏa mãn điều kiện ghi nhận thành tài sản hay không. Trong khi đó, góc nhìn quản trị và chiến lược quan tâm khoản chi đó có làm tăng năng lực tạo dòng tiền, lợi thế cạnh tranh hoặc khả năng tăng trưởng của doanh nghiệp trong tương lai hay không.

Chẳng hạn, mua một dây chuyền sản xuất có thể hình thành tài sản hữu hình khá rõ ràng. Mua phần mềm hoặc quyền sở hữu trí tuệ có thể liên quan đến tài sản vô hình. Tuy nhiên, đào tạo đội ngũ bán hàng hay xây dựng thị trường mới cũng là hoạt động đầu tư theo nghĩa kinh tế, dù giá trị tạo ra không nhất thiết được ghi nhận thành một tài sản riêng biệt.

Điểm phân biệt này đặc biệt quan trọng: không phải mọi đối tượng được doanh nghiệp đầu tư đều là “tài sản kế toán”, nhưng chúng vẫn có thể là đối tượng đầu tư về mặt kinh tế và chiến lược.

Tài sản vật chất phục vụ hoạt động kinh doanh

Đây là nhóm dễ nhận biết nhất, bao gồm các nguồn lực hữu hình mà doanh nghiệp mua, xây dựng hoặc cải tạo nhằm tạo năng lực sản xuất và vận hành.

Các đối tượng thường gặp gồm nhà xưởng, máy móc, thiết bị, phương tiện vận tải, kho bãi, hệ thống kỹ thuật, thiết bị văn phòng và các cơ sở vật chất phục vụ hoạt động kinh doanh. Tùy mô hình doanh nghiệp, đất đai hoặc bất động sản cũng có thể trở thành đối tượng đầu tư quan trọng.

Cơ chế tạo giá trị của nhóm này tương đối trực tiếp. Khi doanh nghiệp đầu tư thêm máy móc hoặc cơ sở vật chất, khoản vốn đó có thể làm tăng công suất, giảm chi phí trên một đơn vị sản phẩm, cải thiện chất lượng, giảm thời gian sản xuất hoặc tạo khả năng cung cấp một loại sản phẩm mới.

Ví dụ, một doanh nghiệp sản xuất đầu tư dây chuyền tự động không đơn thuần là mua thêm thiết bị. Đối tượng thực sự mà doanh nghiệp đang xây dựng là năng lực sản xuất được vật chất hóa thông qua dây chuyền đó.

Trong hệ thống báo cáo tài chính quốc tế, tài sản hữu hình phục vụ sản xuất, cung cấp hàng hóa, dịch vụ hoặc quản lý có thể thuộc phạm vi tài sản cố định hữu hình khi đáp ứng các điều kiện ghi nhận. Tuy nhiên, về quyết định đầu tư, doanh nghiệp còn phải xét tuổi thọ kinh tế, mức sử dụng công suất, chi phí bảo trì và nguy cơ công nghệ trở nên lỗi thời.

Do đó, giá trị của đầu tư tài sản vật chất không nằm ở việc doanh nghiệp sở hữu thêm bao nhiêu máy móc, mà ở khả năng các tài sản đó tạo thêm dòng tiền hoặc nâng hiệu quả hoạt động.

Tài sản tài chính và quyền lợi vốn

Doanh nghiệp cũng có thể đầu tư vốn vào các công cụ tài chính hoặc quyền lợi kinh tế ở một tổ chức khác thay vì trực tiếp mua tài sản sản xuất.

Nhóm này có thể bao gồm cổ phiếu, trái phiếu, khoản cho vay, tiền gửi đầu tư, phần vốn góp và các khoản đầu tư vào công ty khác. Bản chất của đối tượng đầu tư lúc này là quyền nhận dòng tiền, thu nhập tài chính hoặc quyền lợi vốn trong tương lai.

Cơ chế sinh lợi khác với tài sản vật chất. Một máy móc tạo giá trị thông qua hoạt động sản xuất, còn tài sản tài chính thường tạo lợi ích thông qua lãi, cổ tức, chênh lệch giá hoặc quyền hưởng kết quả kinh doanh của đơn vị được đầu tư.

Cũng cần phân biệt đầu tư tài chính đơn thuần với đầu tư có mục tiêu chiến lược. Doanh nghiệp mua một lượng nhỏ cổ phiếu để sinh lời từ vốn nhàn rỗi khác về bản chất quản trị với việc mua tỷ lệ sở hữu đủ lớn để tạo ảnh hưởng hoặc kiểm soát một doanh nghiệp khác.

Theo cách tiếp cận của chuẩn mực báo cáo tài chính, công cụ tài chính và các khoản đầu tư vào doanh nghiệp khác còn được phân loại theo đặc điểm quyền lợi và mức độ kiểm soát. Điều này cho thấy cùng là “đầu tư tài chính”, nhưng rủi ro, quyền hạn và cơ chế tạo lợi ích có thể rất khác nhau.

Vì thế, khi xem tài sản tài chính là một đối tượng đầu tư, doanh nghiệp cần nhìn đồng thời vào lợi suất kỳ vọng, khả năng thu hồi vốn, mức độ biến động, thanh khoản và quyền kiểm soát gắn với khoản đầu tư.

Tài sản vô hình, công nghệ và tri thức

Trong nhiều doanh nghiệp hiện đại, giá trị tương lai không chỉ được tạo bởi nhà máy mà còn đến từ những nguồn lực không có hình thái vật chất.

Đối tượng đầu tư thuộc nhóm này có thể bao gồm phần mềm, bằng sáng chế, bản quyền, giấy phép, công nghệ, cơ sở dữ liệu, bí quyết kỹ thuật và một số kết quả nghiên cứu hoặc phát triển đáp ứng những điều kiện nhất định.

Cơ chế tạo giá trị của tài sản vô hình nằm ở khả năng tạo ra lợi ích mà đối thủ khó sao chép ngay lập tức. Một công nghệ độc quyền có thể giảm chi phí. Một phần mềm quản trị tốt có thể rút ngắn thời gian xử lý. Một bằng sáng chế có thể bảo vệ quyền khai thác một giải pháp trong phạm vi nhất định.

Tuy nhiên, đây cũng là nhóm dễ bị hiểu sai. Doanh nghiệp bỏ tiền cho nghiên cứu, phát triển hay xây dựng thương hiệu không có nghĩa toàn bộ khoản chi đó tự động trở thành tài sản vô hình trên báo cáo tài chính. Theo logic của các chuẩn mực như IAS 38, việc ghi nhận tài sản vô hình phụ thuộc vào những tiêu chí cụ thể; nhiều khoản chi vẫn phải được ghi nhận vào chi phí.

Sự khác biệt giữa giá trị kinh tế và giá trị được ghi nhận kế toán vì thế thể hiện rất rõ ở nhóm này. Một hệ thống dữ liệu khách hàng, một quy trình riêng hoặc tri thức tích lũy có thể rất quan trọng đối với lợi thế cạnh tranh nhưng khả năng ghi nhận thành một tài sản kế toán riêng biệt còn phụ thuộc bản chất và điều kiện của từng trường hợp.

Với doanh nghiệp dựa nhiều vào tri thức, đầu tư vào công nghệ và tài sản vô hình có thể quyết định năng lực cạnh tranh dài hạn dù mức độ hiện diện của chúng trên bảng cân đối kế toán không phản ánh đầy đủ giá trị kinh tế.

Nguồn nhân lực và năng lực tổ chức

Con người là một đối tượng đầu tư quan trọng nhưng cần được hiểu khác với tài sản mà doanh nghiệp sở hữu.

Doanh nghiệp có thể đầu tư vào tuyển dụng, đào tạo, phát triển kỹ năng, năng lực quản lý, đội ngũ nghiên cứu, lực lượng bán hàng hoặc xây dựng hệ thống phối hợp giữa các bộ phận. Kết quả kỳ vọng là năng suất cao hơn, khả năng giải quyết vấn đề tốt hơn và năng lực triển khai chiến lược mạnh hơn.

Cơ chế tạo giá trị ở đây diễn ra thông qua năng lực. Hai doanh nghiệp sở hữu những máy móc tương tự nhau vẫn có thể đạt hiệu quả rất khác nhau nếu chất lượng quản lý, kỹ năng lao động, khả năng phối hợp và tốc độ học hỏi khác nhau.

Tuy nhiên, không nên đồng nhất nguồn nhân lực với một tài sản thuộc quyền sở hữu của doanh nghiệp. Người lao động không phải tài sản mà doanh nghiệp có thể kiểm soát theo cách sở hữu máy móc hoặc bằng sáng chế. Vì vậy, phần lớn chi phí tuyển dụng, đào tạo hay phát triển nhân viên không được biến thành một “tài sản con người” trên bảng cân đối kế toán chỉ vì doanh nghiệp kỳ vọng thu được lợi ích lâu dài.

Chính giới hạn này làm nổi bật sự khác biệt giữa kế toán và quản trị đầu tư. Về kế toán, nhiều khoản chi phát triển nhân lực được ghi nhận trong kỳ. Về chiến lược, chúng vẫn có thể là khoản đầu tư quyết định khả năng vận hành công nghệ, đổi mới sản phẩm và mở rộng kinh doanh.

Khi đánh giá nhóm đối tượng này, câu hỏi quan trọng không chỉ là doanh nghiệp chi bao nhiêu tiền cho đào tạo mà là năng lực mới nào được hình thành và năng lực đó cải thiện kết quả kinh doanh bằng cơ chế nào.

Thị trường, khách hàng và năng lực thương mại

Một doanh nghiệp có thể sở hữu sản phẩm và công nghệ tốt nhưng vẫn khó tạo giá trị nếu không tiếp cận được khách hàng. Vì vậy, thị trường và năng lực thương mại cũng là một nhóm đối tượng đầu tư đáng kể.

Khoản đầu tư có thể hướng đến việc mở thị trường địa lý mới, xây dựng hệ thống phân phối, phát triển thương hiệu, tiếp cận khách hàng, mở điểm bán, xây dựng kênh thương mại điện tử hoặc thiết lập quan hệ với đối tác.

Mục tiêu kinh tế của những khoản đầu tư này là làm tăng khả năng chuyển sản phẩm và năng lực sản xuất thành doanh thu thực tế. Nói cách khác, doanh nghiệp không chỉ đầu tư vào thứ mình có thể sản xuất, mà còn đầu tư vào khả năng bán được sản phẩm cho một thị trường đủ lớn và đủ bền vững.

Chẳng hạn, khi một doanh nghiệp thâm nhập một tỉnh hoặc quốc gia mới, vốn có thể được sử dụng cho nghiên cứu thị trường, xây dựng mạng lưới phân phối, truyền thông và phát triển đội ngũ bán hàng. Các khoản chi này khác nhau về hình thức kế toán nhưng cùng phục vụ một đối tượng chiến lược: năng lực khai thác thị trường mới.

Không phải mọi chi phí marketing đều nên được xem là một khoản đầu tư dài hạn. Một chiến dịch ngắn hạn nhằm thúc đẩy doanh số tức thời có đặc điểm khác với quá trình xây dựng mạng lưới phân phối hoặc cơ sở khách hàng có khả năng tạo doanh thu trong nhiều kỳ. Vì vậy, cần xét thời gian tạo lợi ích, khả năng duy trì kết quả và mối quan hệ giữa chi phí hiện tại với dòng tiền tương lai.

Đây cũng là lý do doanh nghiệp cần tránh quan niệm rằng chỉ những gì có thể nhìn thấy hoặc ghi nhận thành tài sản mới là đối tượng đầu tư.

Các nhóm đầu tư thường kết hợp với nhau trong một quyết định

Trong thực tế, một dự án đầu tư hiếm khi chỉ tác động đến một nhóm đối tượng.

Một nhà máy mới có thể đòi hỏi đồng thời đầu tư vào máy móc, phần mềm điều khiển, đào tạo người vận hành và xây dựng thị trường tiêu thụ. Một dự án chuyển đổi số có thể bao gồm phần cứng, phần mềm, dữ liệu và năng lực sử dụng công nghệ của nhân viên. Việc mở thị trường mới lại có thể đi cùng đầu tư vào kho hàng, hệ thống phân phối, thương hiệu và đội ngũ bán hàng.

Điều này cho thấy đối tượng đầu tư nên được nhận diện theo nguồn lực và năng lực được hình thành, thay vì chỉ theo tên của dự án hoặc khoản chi.

Cách phân loại 5 nhóm giúp doanh nghiệp nhìn rõ hơn nguồn vốn đang chuyển thành loại năng lực nào:

·         Tài sản vật chất tạo nền tảng sản xuất và vận hành

·         Tài sản tài chính và quyền lợi vốn tạo quyền hưởng dòng tiền hoặc lợi ích kinh tế

·         Tài sản vô hình và công nghệ tạo tri thức, quyền khai thác và lợi thế công nghệ

·         Nguồn nhân lực và năng lực tổ chức tạo khả năng thực thi và học hỏi

·         Thị trường, khách hàng và năng lực thương mại tạo khả năng chuyển nguồn lực thành doanh thu

Ranh giới giữa các nhóm không phải lúc nào cũng tuyệt đối. Một khoản đầu tư công nghệ chẳng hạn có thể đồng thời làm tăng tài sản vô hình, năng lực nhân sự và khả năng tiếp cận khách hàng. Vì vậy, mục tiêu của việc phân nhóm không phải ép mọi khoản đầu tư vào một ô duy nhất mà là xác định giá trị kinh tế chủ yếu mà khoản đầu tư dự kiến tạo ra.

Như vậy, đối tượng đầu tư của doanh nghiệp không chỉ giới hạn ở tài sản cố định hay các khoản đầu tư tài chính. Theo góc nhìn kinh tế và quản trị rộng hơn, chúng có thể được chia thành năm nhóm lớn gồm tài sản vật chất; tài sản tài chính và quyền lợi vốn; tài sản vô hình và công nghệ; nguồn nhân lực và năng lực tổ chức; thị trường, khách hàng và năng lực thương mại. Phân biệt các nhóm này giúp nhìn đúng bản chất của quyết định đầu tư: doanh nghiệp đang chuyển nguồn lực hiện tại thành tài sản, quyền lợi hoặc năng lực nào có khả năng tạo lợi ích trong tương lai.