Những nguyên tắc cần tuân thủ khi hoạch định đầu tư

Trong thực hành quản lý đầu tư chuyên nghiệp, tư duy này thường được thể hiện qua một chính sách đầu tư xác định mục tiêu, yêu cầu lợi nhuận, giới hạn rủi ro, thời hạn, nhu cầu thanh khoản và nguyên tắc kiểm soát danh mục. Vì vậy, các nguyên tắc hoạch định đầu tư không tồn tại độc lập. Chúng tạo thành một hệ thống: thay đổi mục tiêu có thể làm thay đổi mức lợi nhuận cần đạt; thay đổi thời hạn có thể làm thay đổi khả năng chịu rủi ro; thay đổi dòng tiền có thể buộc kế hoạch phải điều chỉnh thanh khoản hoặc quy mô đầu tư.

Một kế hoạch chỉ thực sự khả thi khi các mối quan hệ này được kiểm tra ngay từ giai đoạn hoạch định, thay vì chờ đến khi vốn đã được triển khai.

Xác định mục tiêu đầu tư trước khi lựa chọn phương án

Nguyên tắc đầu tiên là chuyển mong muốn chung thành mục tiêu đầu tư có thể kiểm tra. “Tăng tài sản”, “sinh lời tốt” hay “đầu tư dài hạn” chưa phải là mục tiêu đủ rõ để thiết kế kế hoạch, bởi chúng không xác định được số vốn cần có, thời hạn hoàn thành hoặc mức lợi nhuận thực sự cần đạt.

Một mục tiêu hữu ích phải gắn ít nhất với giá trị cần đạt, thời điểm cần sử dụng vốn và mức độ ưu tiên của mục tiêu. Chẳng hạn, mục tiêu cần 5 tỷ đồng sau 10 năm khác hoàn toàn với mong muốn “tích lũy trong dài hạn”. Trường hợp thứ nhất cho phép tính ngược số vốn phải đầu tư, mức đóng góp định kỳ và tỷ suất sinh lời cần thiết; trường hợp thứ hai chưa tạo được tiêu chuẩn để đánh giá kế hoạch.

Cơ chế ở đây là quan hệ ngược từ mục tiêu đến quyết định đầu tư. Thay vì quan sát một tài sản có khả năng sinh lời bao nhiêu rồi mới quyết định có phù hợp hay không, người hoạch định xác định trước mức sinh lời cần thiết để đạt mục tiêu, sau đó mới xem thị trường có thể cung cấp mức lợi nhuận đó với rủi ro chấp nhận được hay không.

Cũng cần phân biệt lợi nhuận mong muốn với lợi nhuận cần thiết. Nhà đầu tư có thể mong muốn mức sinh lời rất cao, nhưng kế hoạch chỉ nên sử dụng mức lợi nhuận có cơ sở và tương thích với giới hạn rủi ro. Nếu mục tiêu yêu cầu một tỷ suất sinh lời quá cao so với khả năng chịu rủi ro, giải pháp hợp lý không phải mặc nhiên tăng rủi ro. Có thể phải tăng vốn đầu tư, kéo dài thời hạn hoặc điều chỉnh mục tiêu.

Như vậy, mục tiêu đóng vai trò “neo” cho toàn bộ kế hoạch. Khi chưa xác định được mục tiêu, gần như mọi quyết định tiếp theo về rủi ro, phân bổ vốn hay đánh giá hiệu quả đều thiếu một chuẩn tham chiếu rõ ràng.

Đồng bộ lợi nhuận kỳ vọng với rủi ro, thời hạn và khả năng chịu lỗ

Một kế hoạch nhất quán phải giải quyết đồng thời bốn yếu tố: lợi nhuận cần đạt, rủi ro có thể chấp nhận, thời hạn đầu tư và khả năng chịu tổn thất thực tế. Không thể hoạch định từng yếu tố riêng biệt vì chúng tác động trực tiếp đến nhau.

Mức lợi nhuận kỳ vọng cao hơn thường đi kèm với việc phải chấp nhận mức độ bất định lớn hơn. Tuy nhiên, chấp nhận nhiều rủi ro không đồng nghĩa chắc chắn nhận được lợi nhuận cao hơn. Rủi ro chỉ tạo ra khả năng nhận phần bù lợi nhuận; nó cũng tạo ra khả năng kết quả thực tế thấp hơn dự kiến hoặc xuất hiện thua lỗ đáng kể.

Do đó cần phân biệt mức sẵn sàng chịu rủi ro và khả năng chịu rủi ro. Mức sẵn sàng phản ánh thái độ của nhà đầu tư đối với biến động và thua lỗ. Khả năng chịu rủi ro lại phụ thuộc vào điều kiện tài chính: dòng tiền, nghĩa vụ phải thanh toán, thời điểm cần sử dụng vốn và hậu quả nếu khoản đầu tư suy giảm.

Một người có tâm lý chấp nhận biến động lớn nhưng cần phần lớn số vốn sau hai năm vẫn có khả năng chịu rủi ro hạn chế. Ngược lại, một người có nguồn lực tài chính mạnh và thời hạn dài vẫn không nên bị buộc vào danh mục biến động cao nếu mức rủi ro đó khiến họ dễ phá vỡ kế hoạch khi thị trường giảm.

Thời hạn dài có thể tạo thêm khả năng hấp thụ biến động, nhưng không phải lý do tự động để tăng rủi ro. Nếu trong thời gian đó tồn tại nghĩa vụ thanh toán lớn hoặc mục tiêu không thể trì hoãn, nhu cầu thanh khoản vẫn giới hạn mức độ rủi ro mà kế hoạch có thể chấp nhận.

Khi lợi nhuận cần thiết vượt quá mức có thể đạt được trong giới hạn rủi ro hợp lý, kế hoạch đang có mâu thuẫn nội tại. Việc hoạch định lúc này cần sửa chính mâu thuẫn đó bằng cách thay đổi một hoặc nhiều biến số như mục tiêu, thời hạn, mức đóng góp vốn hoặc yêu cầu lợi nhuận, thay vì dùng một giả định sinh lời lạc quan để làm cho con số trông có vẻ khả thi.

Phân bổ nguồn vốn và đa dạng hóa phải có chủ đích

Sau khi xác định mục tiêu và giới hạn rủi ro, nguyên tắc tiếp theo là phân bổ vốn theo vai trò của từng khoản đầu tư thay vì tập trung vào việc tìm một tài sản được cho là “tốt nhất”.

Lợi nhuận kỳ vọng của một danh mục phụ thuộc vào tỷ trọng của từng thành phần và lợi nhuận kỳ vọng tương ứng. Tuy nhiên, rủi ro của danh mục không đơn giản bằng tổng rủi ro của từng tài sản. Nó còn phụ thuộc vào cách các tài sản biến động cùng nhau. Chính mối quan hệ này tạo ra cơ sở của đa dạng hóa.

Nếu hai khoản đầu tư thường tăng giảm gần giống nhau, việc sở hữu cả hai có thể không làm giảm rủi ro nhiều như số lượng tài sản gợi ý. Ngược lại, kết hợp những tài sản chịu tác động bởi các động lực kinh tế khác nhau có thể làm giảm phần rủi ro riêng lẻ của từng khoản đầu tư.

Vì vậy, đa dạng hóa không nên được hiểu là “càng nhiều tài sản càng tốt”. Một danh mục gồm hàng chục khoản đầu tư nhưng có mức tương quan cao hoặc cùng phụ thuộc vào một nguồn rủi ro vẫn có thể tập trung đáng kể. Điều cần kiểm soát là mức độ phụ thuộc vào từng tài sản, tổ chức phát hành, ngành, nguồn lợi nhuận hoặc yếu tố rủi ro trọng yếu.

Đa dạng hóa cũng có giới hạn. Nó có thể làm giảm rủi ro đặc thù nhưng không thể loại bỏ hoàn toàn rủi ro hệ thống ảnh hưởng đến toàn bộ thị trường. Phân tán quá mức còn có thể khiến danh mục khó quản lý, làm tăng chi phí và khiến nhà đầu tư nắm giữ những khoản đầu tư mà mình không thực sự hiểu.

Do đó, hoạch định nên xác định trước cấu trúc phân bổ vốn và các giới hạn tập trung phù hợp. Không có một tỷ lệ phân bổ duy nhất đúng cho mọi nhà đầu tư; tỷ trọng phải xuất phát từ mục tiêu, thời hạn, thanh khoản và ngân sách rủi ro của chính kế hoạch.

Kiểm tra tính khả thi bằng dòng tiền, thanh khoản và tổng chi phí

Một kế hoạch có thể hợp lý về mặt lợi nhuận kỳ vọng nhưng vẫn không khả thi nếu bỏ qua dòng tiền. Đây là điểm thường bị che khuất khi việc hoạch định chỉ tập trung vào tỷ suất sinh lời.

Nguồn vốn đầu tư phải là nguồn vốn thực sự có thể duy trì trong khoảng thời gian đã hoạch định. Nếu kế hoạch phụ thuộc vào khoản tiền có thể phải sử dụng cho nghĩa vụ khác, nhà đầu tư có nguy cơ phải bán tài sản vào thời điểm bất lợi. Khi đó, kết quả thực tế không còn phụ thuộc đơn thuần vào chất lượng khoản đầu tư mà còn phụ thuộc vào thời điểm bị buộc phải rút vốn.

Thanh khoản vì thế là một ràng buộc, không phải phần vốn “để không”. Kế hoạch cần xác định khoản nào có thể khóa trong thời gian dài, khoản nào phải có khả năng chuyển thành tiền nhanh và những nghĩa vụ tài chính nào có thể xuất hiện trong thời gian đầu tư.

Một phép kiểm tra hữu ích là đặt kế hoạch vào kịch bản bất lợi: nếu thu nhập giảm, thị trường suy giảm cùng lúc và một nghĩa vụ lớn phát sinh, nhà đầu tư có phải bán những tài sản đang giảm giá để lấy tiền hay không? Nếu câu trả lời là có, cấu trúc thanh khoản có thể chưa phù hợp.

Chi phí cũng cần được đưa vào ngay từ giai đoạn hoạch định. Lợi nhuận danh nghĩa của khoản đầu tư không phải lợi nhuận mà nhà đầu tư thực giữ lại. Phí giao dịch, phí quản lý, chi phí tài trợ, chênh lệch mua bán và các khoản chi phí liên quan có thể làm giảm đáng kể kết quả tích lũy, đặc biệt khi chúng lặp lại trong nhiều năm.

Cơ chế của lãi kép khiến những khoản chi phí nhỏ theo năm có thể tạo chênh lệch đáng kể trong dài hạn. Vì vậy, khi so sánh hai phương án, tiêu chí cần quan tâm là lợi nhuận kỳ vọng sau các chi phí có thể xác định, chứ không chỉ là tỷ suất sinh lời được trình bày trước chi phí.

Một kế hoạch khả thi do đó phải vượt qua hai bài kiểm tra cùng lúc: có đủ vốn để duy trì chiến lược trong điều kiện bình thường và không dễ bị phá vỡ khi xuất hiện nhu cầu thanh khoản bất lợi.

Đặt tiêu chí định lượng trước khi ra quyết định đầu tư

Một trong những nguyên tắc hoạch định đầu tư quan trọng nhất là xác định tiêu chuẩn ra quyết định trước khi kết quả xuất hiện. Nếu tiêu chuẩn chỉ được lựa chọn sau khi biết thị trường tăng hay giảm, việc đánh giá rất dễ bị chi phối bởi cảm xúc và thiên kiến nhìn lại.

Các tiêu chí định lượng không nhất thiết phải phức tạp. Chúng có thể bao gồm mức lợi nhuận yêu cầu, giới hạn thua lỗ có thể chịu đựng, tỷ trọng tối đa cho một nhóm tài sản, mức thanh khoản tối thiểu hoặc ngưỡng khiến danh mục phải được xem xét lại. Điểm quan trọng là các ngưỡng này phải gắn với mục tiêu và rủi ro của kế hoạch chứ không được chọn tùy tiện.

Với kế hoạch đầu tư danh mục

Danh mục nên có một mức lợi nhuận yêu cầu và một chuẩn đánh giá phù hợp. Lợi nhuận thực tế chỉ có ý nghĩa khi được đặt cạnh rủi ro đã chấp nhận, chi phí phát sinh và mục tiêu ban đầu. Một danh mục tăng 8% không thể tự động được kết luận là hiệu quả nếu kế hoạch cần mức sinh lời cao hơn hoặc nhà đầu tư đã phải chịu mức rủi ro vượt quá giới hạn cho phép.

Tương tự, các giới hạn tập trung hoặc ngưỡng tái cân bằng nên được thiết lập trước. Không tồn tại một con số phổ quát như “5%” hay “10%” có thể áp dụng cho mọi danh mục. Ngưỡng phù hợp phụ thuộc vào mức biến động của tài sản, chi phí giao dịch, quy mô danh mục và mức sai lệch mà kế hoạch có thể chấp nhận.

Với kế hoạch đầu tư dự án

Nếu đối tượng được hoạch định là một dự án tạo ra các dòng tiền tương lai, giá trị hiện tại ròng là một tiêu chí định lượng quan trọng:

NPV = Σ CFₜ/(1 k)ᵗ − I₀

Trong đó, CFₜ là dòng tiền ở thời kỳ t, k là tỷ suất chiết khấu phản ánh mức sinh lời yêu cầu và rủi ro, còn I₀ là vốn đầu tư ban đầu. Với một dự án độc lập, NPV > 0 cho thấy giá trị hiện tại của dòng tiền kỳ vọng lớn hơn vốn bỏ ra tại tỷ suất sinh lời yêu cầu.

IRR cũng có thể được so sánh với mức sinh lời tối thiểu yêu cầu: về nguyên tắc, IRR cao hơn ngưỡng này là tín hiệu tích cực. Tuy nhiên, IRR không nên được dùng máy móc khi so sánh các dự án loại trừ lẫn nhau hoặc khi cấu trúc dòng tiền bất thường; trong các trường hợp đó, NPV thường phản ánh trực tiếp hơn phần giá trị tạo thêm.

Điểm cốt lõi không phải mọi kế hoạch đều phải sử dụng cùng một chỉ số. Nguyên tắc là phải có tiêu chuẩn định lượng phù hợp với loại đầu tư, được thiết lập trước và có khả năng chỉ ra khi nào một phương án đáp ứng hoặc không đáp ứng yêu cầu.

Theo dõi và tái cân bằng theo quy tắc thay vì phản ứng cảm tính

Hoạch định không kết thúc ở thời điểm vốn được giải ngân. Khi giá tài sản thay đổi, tỷ trọng danh mục thay đổi theo, khiến mức rủi ro thực tế có thể lệch khỏi mức đã thiết kế ban đầu.

Ví dụ, nếu một nhóm tài sản tăng mạnh hơn phần còn lại, tỷ trọng của nhóm đó có thể dần chiếm phần lớn danh mục. Nhà đầu tư có thể cảm thấy kế hoạch đang hoạt động tốt vì lợi nhuận tăng, nhưng đồng thời mức độ tập trung và rủi ro cũng có thể cao hơn giới hạn ban đầu. Tái cân bằng là cơ chế đưa cấu trúc danh mục trở lại gần chính sách đã xác lập.

Việc rà soát có thể dựa trên thời gian, trên mức sai lệch so với tỷ trọng mục tiêu hoặc kết hợp cả hai. Điều quan trọng là quy tắc được xác định trước. Nếu mỗi biến động thị trường đều dẫn đến thay đổi chiến lược, kế hoạch sẽ dần biến thành chuỗi quyết định ngắn hạn và mất tính nhất quán.

Tuy vậy, tái cân bằng cũng không nên được thực hiện quá thường xuyên một cách máy móc. Mỗi lần điều chỉnh có thể tạo chi phí giao dịch, chênh lệch giá và các ma sát khác. Vì thế, ngưỡng hành động cần đủ nhạy để kiểm soát rủi ro nhưng không nhỏ đến mức khiến danh mục liên tục giao dịch vì những dao động không đáng kể.

Quá trình rà soát cũng cần tách biệt kết quả khỏi chất lượng quyết định. Một kế hoạch có quy trình hợp lý vẫn có thể thua lỗ trong một giai đoạn ngắn vì rủi ro vốn không thể loại bỏ hoàn toàn. Ngược lại, một quyết định thiếu kỷ luật vẫn có thể tình cờ sinh lời. Nếu chỉ nhìn kết quả ngắn hạn, người hoạch định dễ thay đổi một nguyên tắc tốt vì một kết quả tạm thời hoặc duy trì một quyết định kém chỉ vì nó từng có lãi.

Chỉ nên điều chỉnh cấu trúc kế hoạch khi các giả định quan trọng thay đổi, chẳng hạn mục tiêu mới, thời hạn mới, khả năng chịu rủi ro thay đổi, nhu cầu thanh khoản xuất hiện hoặc mức phân bổ đã vượt giới hạn đặt trước. Đây là cách duy trì kỷ luật mà không biến hoạch định thành một hệ thống cứng nhắc.

Một kế hoạch đầu tư nhất quán không được tạo ra bằng cách ghép nhiều cơ hội đầu tư riêng lẻ. Nó hình thành từ một chuỗi quyết định có logic: xác định rõ mục tiêu, giới hạn rủi ro phù hợp với khả năng chịu lỗ, phân bổ vốn có chủ đích, bảo đảm dòng tiền và thanh khoản, sử dụng tiêu chí định lượng để đánh giá, sau đó kiểm soát kế hoạch bằng các quy tắc đã xác lập trước.

Khi một mục tiêu chỉ có thể đạt được bằng giả định lợi nhuận quá cao, mức rủi ro vượt khả năng chịu đựng hoặc nguồn vốn không đủ ổn định, vấn đề nằm ở chính cấu trúc kế hoạch. Tuân thủ các nguyên tắc hoạch định đầu tư giúp phát hiện những mâu thuẫn đó trước khi vốn được triển khai, qua đó biến một kỳ vọng đầu tư thành kế hoạch có thể thực hiện, kiểm soát và đánh giá được.